Ιστορία, παράδοση, πίστη και αγώνας για ελευθερία. Όλα αυτά τα στοιχεία συνθέτουν το παρελθόν αλλά και το παρόν ενός εκ των παλαιότερων Ιερών Ναών του Δήμου Φυλής, του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου και Ευαγγελιστού, που βρίσκεται στο Βορειοδυτικό τμήμα των Άνω Λιοσίων, αριστερά της εισόδου της κοιλάδας της Χασιάς.
Ο ναός αρχικά ήταν ένα ανδρικό μοναστήρι με τη μορφή καμαροσκεπούς ναϊδρίου, που γύρω στα 1900 γκρεμίστηκε και τη θέση του πήρε ο σταυροειδής ναός με τρούλο. Πηγές αναφέρουν πως η δραστηριότητα του μοναστηριού είχε ξεκινήσει ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 1600. Το παλαιότερο σωζόμενο έγγραφο έχει ημερομηνία το 1734, ενώ το 1841 ο αγωνιστής του ’21 Κωνσταντίνος Λιόσης σημειώνει ότι «προ πεντηκονταετίας υπηρέτησα εις το μοναστήριον του Αγ. Ιωάννου» κάπου δηλαδή στις αρχές του 1790, όταν ο περίφημος Λιοσιώτης αγωνιστής ήταν περίπου 15 ετών. Αναφορές στη μονή είχαν γίνει επίσης το 1815 από τον Γάλλο φιλέλληνα Φραγκίσκο Πουκεβίλ, αλλά και από τον Δημήτριο Καμπούρογλου που το 1889 συνέγραψε την ιστορία των Αθηνών.
Τον Μάιο του 1829 στην περιοχή του Αγίου Ιωάννη, λαμβάνει χώρα η τελευταία μάχη εναντίον των Τούρκων στην Αττική, κατά την οποία απελευθερώνονται τα Λιόσια και το Μενίδι. Εκεί, οι Τούρκοι με επικεφαλής τον Σουλιχτάρ Μπέη και μια δύναμη περίπου 8.000 ανδρών και δύο κανονιών, έρχονται σε σύγκρουση με τα στρατεύματα του στρατηγού Βάσου Μαυροβουνιώτη. Ο ελληνικός στρατός που απαριθμεί περίπου 2.400 άνδρες, στρατοπεδεύει στην περιοχή του Αγίου Ιωάννη, ελέγχοντας τη διάβαση προς Χασιά.
Στο κέντρο του βρίσκονται 300 επίλεκτοι στρατιώτες που απαρτίζονται από Λιοσιώτες, Χασιώτες, Δερβενοχωρίτες και Μενιδιάτες, οι οποίοι παραμένουν οχυρωμένοι εντός του ναού. Παρά το σαφές αριθμητικό μειονέκτημα, ο στρατός του Μαυροβουνιώτη με όπλο την πίστη και τη δίψα για την ελευθερία, επιφέρει σημαντικές απώλειες στον εχθρό και η νίκη αναγκάζει τους Τούρκους να σκορπίσουν και να υποχωρήσουν. Εβδομάδες αργότερα, τον Ιούλιο του ιδίου έτους, οι Οθωμανοί επιστρέφουν για να υποστούν και πάλι συντριπτική ήττα, αφήνοντας πλέον κάθε ελπίδα για επιβολή στο υψίστης στρατηγικής σημασίας σημείο του Αγίου Ιωάννη, που αποτελούσε πέρασμα προς το Θριάσιο Πεδίο.
Το φθινόπωρο του 1833, βασιλικό διάταγμα κρίνει διαλυόμενο το μοναστήρι, καθώς τότε απαριθμούσε λιγότερους από έξι μοναχούς, απόφαση που τέθηκε σε ισχύ το 1841, ενώ μέχρι το 1920 αυτό που διεσώθη ήταν ο ναός στον οποίο λειτουργούσε ο εκάστοτε εφημέριος Χασιάς και μετέπειτα Άνω Λιοσίων. Τότε, ο Μικρασιάτης μπαρμπα-Ανδρέας Γκρίτζαλης, ένας επιβλητικός και ιδιαίτερα έξυπνος θεοσεβούμενος άνδρας, έχτισε ξανά το ναό πάνω στα ερείπια του παλιού, όπως του υπέδειξε ο Άγιος Ιωάννης: ο θρύλος λέει πως ο Γκρίτζαλης, ο οποίος έπασχε από την επάρατη νόσο, έβλεπε στον ύπνο του τον Άγιο που του υποδείκνυε διάφορα μέρη από τα οποία θα μπορούσε να προμηθευτεί οικοδομικά υλικά.
Πράγματι, με τον καιρό ο γέροντας κατάφερε να ανοικοδομήσει το ναό, με τις μαρτυρίες να αναφέρουν έναν μάστορα ονόματι Βαζαίο, με τη βοήθεια του οποίου χτίστηκε η εκκλησία, αλλά και με την οικονομική ενίσχυση κατοίκων της περιοχής.
«Ζωντανές» είναι ακόμα οι μνήμες των Λιοσιωτών από το θαύμα του πολέμου με τα γερμανοϊταλικά στρατεύματα: κατά τη διάρκεια της μάχης με τον Άξονα, την άνοιξη του ’41 και ενώ η Αττική δεχόταν τον βομβαρδισμό Ιταλών και Γερμανών, ένα πελώριο σύννεφο κάλυψε τον ουρανό των Λιοσίων και της Χασιάς, με αποτέλεσμα η περιοχή να μην δεχθεί βομβαρδισμούς. Οι κάτοικοι απέδωσαν το γεγονός σε θαύμα του Αγίου Ιωάννη και του προσέδωσαν όνομα «Βομβιστής» ή «Σι(ν)Ιάννη ι βόμπαβε», όπως αναφέρεται στην τοπική αρβανίτικη διάλεκτο.
Το 1977, το Μητροπολιτικό Συμβούλιο αποφαίνεται θετικά στο αίτημα για λειτουργία του ναού του Αγίου Ιωάννου ως Ενορία. Σήμερα, ο Ιερός Ναός ανήκει στην Ιερά Μητρόπολη Ιλίου Αχαρνών και Πετρουπόλεως με εφημέριο τον πατέρα Αλέξανδρο Γουδέλη. Βρίσκεται σε πλήρη λειτουργία, έχοντας ανοικοδομηθεί πλήρως από τις ζημιές του σεισμού του 1999 και διαθέτοντας λαογραφικό, ιστορικό και εκκλησιαστικό Μουσείο, αποτελεί σπουδαία θρησκευτική, πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά για το Δήμο Φυλής.
